تعريف اوقات فراغت :
اوقات فراغت عبارت از (( مقدار زمان خارج از وظايف وتكاليف شغلي و خانوادگي كه درآن انسان با ميل و رغبت و اختيار خود به آنچه كه موجب انبساط خاطر و رضامندي و رشد و شكوفايي شخصيت او را فراهم مي كند مي پردازد )) .
در تعريف فوق چند نكته حائز اهميت است :
1- فراغت جداي از كار و اشتغال و وظايف شغلي و تكاليف خانوادگي است .
2- انسان با ميل و رغبت و به اختيار خود به آن مي پردازد .
3- رضايت خاطر وآرامش خيال را به همراه دارد .
4- موجب رشد و شكوفايي شخصيت انسان مي گردد .

تاريخچه اوقات فراغت :
اوقات فراغت از زمان آغاز شهرنشيني و تقسيم كار به معناي امروزي نمایان گشت . پدران ما به دليل حضور در طبيعت و توام شدن كار و تفريح ، اوقات فراغت به معناي امروزي نداشتند از زماني كه جهان بسوي شهرنشيني گام برداشت وكاركردن به ساعات مشخصي در روز منتهي شد زماني بدست آمد كه اوقات فراغت نام گرفت .

اهميت و ضرورت اوقات فراغت :
اوقات فراغت را مي توان مهمترين و دلپذيرترين اوفات بشر دانست . اين اوقات براي مومنان لحظه هاي نيايش معبود ، براي عالمان ساعات توفيق وتفكر ، براي هنرمندان زمان خلق و ابداع آثار هنري ، براي دانشمندان زمان كشف ، اختراع و در عين حال براي عده اي نيز اين اوقات به جاي فراغت ملال آورترين لحظات است . اين اوقات بخش اساسي از زندگي ماست ، كه در صورت برنامه ريزي صحيح و مدرن براي آن تبديل به يك فرصت و در صورت عدم توجه و برنامه ريزي و هدايت آن يك تهديد به حساب مي آيد .
بسياري از انسانهاي موفق ، مبتكرين ، مخترعين ، دانشمندان ، هنرمندان ، پيشرفتها و موفقيتهاي خود را مرهون استفاده صحيح از اوقات فراغت مي دانند و در مقابل بسياري از بزهكاريها و معضلات اجتماعي زندگي افراد ناموفق از بطالت و هدر دادن و یا استفاده ناصحيح از اوقات فراغت حاصل گردیده است . به عبارتي ديگر زندگي امروزي انسان پيچيدگي بيشتري پيدا كرده است يعني در پيچ و تاب زندگي صنعتي و اقتصادي انسان محكوم به زندگي پر از شتاب و در نتيجه پر از نگراني و تشويش است . در جوامع صنعتي انسان بيش از هر زمان ديگر احتياج مبرم به آرامش فكر ، استراحت جسم و شكوفايي استعداد خود دارد . طبيعي است كه نياز به اوقات فراغت با جميعت جوان كشور يك ضرورت است ايجاد امكانات لازم جهت گذران اوقات فراغت جوانان و نوجوانان مي تواند نقش موثري در شكل گيري شخصيت آنان و همين طور سازندگي جامعه داشته باشد از اين ميان فقدان آگاهي والدين ، عدم احساس مسئوليت نهادها و دستگاهها مرتبط ،كمبود يا نبود امكانات فراغتي مناسب و … سبب مي شود كه جوانان و نوجوانان نيازهاي خود را نه از طريق مجاري صحيح كه عمدتاً از طريق مجاري خلاف و غير مجاز تامين نمايند كه اين امر مجراي ورود جوانان و نوجوانان به سمت بزهكاري و انحرافات اجتماعي خواهد بود .

كاركردهاي اوقات فراغت :
اوقات فراغت را به جهت كاركرد مي توان به 7 طبقه تقسيم كرد :
1-كاركرد اجتماعي
2-كاركرد كاهش آسيب هاي اجتماعي
3-كاركرد استراحت و تمديد قوا و ترميم خستگي
4-كاركرد بهداشت رواني
5-كاركرد تفريح و فرح بخشي
6-كاركرد آموزشي ، پرورشي
7-كاركرد شكوفائي استعداد

1-كاركرد اجتماعي اوقات فراغت :
به همگان مبرهن است ، زماني كه سخن از اوقات فراغت به ميان مي آيد سخن از ارزشمندي اين اوقات است ، چرا که اوقات فراغت بستر مطلوبي جهت جريان رشد شخصيت واعتلاي وجود و يا زمينه همراهي براي بروز اختلالات رفتاري انحرافات اخلاقي و بزهكاري اجتماعي مي باشد . مطالعات انجام شده نشان مي دهد در غالب موارد انحرافات اخلاقي وآسيب پذيري اجتماعي با اوقات فراغت دانش آموزان همبستگي دارد . اوقات فراغت به حفظ ميراث فرهنگي جامعه ، پيشبرد سطح زندگي و تمدن افراد ، بالا بردن حس مسئوليت ، كمك به همنوع ابراز هيجانات ، ارتقاء سطح روابط انساني ، افزايش مهارتهاي اجتماعي و تجربيات گروهي و بسياري ديگر از مقوله هاي اجتماعي مي افزايد .
به گفته يكي از دانشمندان علوم اجتماعي ( شپرد ) بهترين راه تشخيص سلامتي يك قوم ، آن است كه ببینید آن قوم چگونه اوقات فراغت خود را مي گذرانند .
اوقات فراغت در بحث اجتماعي نمودن جوانان و نوجوانان بسيار موثر است بطور مثال ورزش بعنوان يكي از فعاليتهاي مورد علاقه جوانان و نوجوانان به جهت تلاش به امر پيروزي به همراه رعايت حقوق ديگران و خصوصاً رقبا براي جوانان و نوجوانان نقش يك تربيت كننده را ايفا مي نمايد و موجب افزايش اعتماد به نفس و در نهايت احساس كفايت و جلب احترام و پذيرش اجتماعي مي گردد .

2-كاركرد اوقات فراغت بعنوان باز دارنده كجروي وآسيب اجتماعي
در واقع زيان عدم توجه به اوقات فراغت از دو جهت قابل بررسی است . 1- آموزش 2- پرورش
آنچه بيشتر مورد اهميت و توجه است زيانهائي است كه از راه پرورش نادرست ، مفاسد محيط ، خرابيهاي اجتماع و معاشران بدآموز به جوان و نوجوان وارد مي گردد . اعتياد ؛ آسيب هاي رواني اجتماعي ، بزهكاري ، دزدي ، انحرافات جنسي و … همگي رابطه معني داري با اوقات فراغت دارد برحسب نتايج پژوهشها 25 نوع آسيب در پيكره جامعه ما رسوخ كرده كه منشاء 30 تا50 % اين آسيب ها اعتياد است از طرف ديگر علت 63% از اعتيادها دوستي هاي نامناسب بيان گرديده و 8/59 از معتادان اعلام كرده اند كه اولين مصرف مواد مخدر را در جمع دوستان و در جشن ها و مهماني ها تجربه كرده اند .

3- كاركرد استراحت و ترميم خستگي :
با عنايت به رشد روز افزون زندگي صنعتي مي طلبد كه به منظور تجدید قوا و رفع خستگي روح و جسم از كار روزانه فرصتي فراهم آيد تا حواس پنج گانه به استراحت پرداخته و با انگيزه و رغبت بيشتر جهت كار و فعاليت روزانه آماده گردند .

4-كاركرد بهداشت رواني ( فردي ) :
با عنايت به اينكه اوقات فراغت برحسب ميل و رغبت فرد پايه گذاري گرديده است . نقش مهمي در جبران كمبودهاي عاطفي و رواني دارد چرا كه به فرد امكان ابراز يا شناساندن چيزي را مي دهد كه در خانه و يا مدرسه امكان طرح آن وجود ندارد همچنين با توجه به تحقيقات صورت گرفته در دانشگاه ايالت ميشيگان اعلام گرديد كه دانشجوياني كه در برنامه فراغتي ؛ تفريحي دانشگاه شركت داشته اند از فشارهاي رواني كمتري در دوران تحصيل در دانشگاه بر خوردار بوده اند و دانشجوياني كه از اوقات فراغتشان احساس رضايت بيشتري داشته اند نيز فشار رواني و تحصيلي كمتري را تجربه كرده اند . برخي پژوهشگران معتقدند كه ورزش به سبب ايجاد آرامش كه در پي آن حاصل مي شود موجب مي شود كه بسياري از افراد اوقات فراغت خود را صرف ورزش كنند از آنجايي كه شخص در فعاليتهاي ورزشي با موقعيتهاي گوناگون درگير مي شود . لازم است در برابر آنها مقاومت كرده وهيجانهاي شديدي را تجربه نمايد . در زندگي انسان بسيار اتفاق مي افتد كه چنين موقعيتهايي بوجود آيد كه اين امر آنان را در اتخاذ تصميمات درست و قضاوتهاي اخلاقي در برابر موقعيتهاي هيجاني و عاطفي زندگي ياري مي نمايد . دگرگوني عواطف و محبت شديد ناشي از فعاليتهاي غدد جنسي ، هيجانات ، تخيلات و روياها از يك سو و مكانيسم هائي كه عليه اين تمايلات مبارزه مي كند از سوي ديگر موجب تعارض در نوجوان مي گردد و او را به خلوت و تنهايي يا عصيان و پرخاشگري وا مي دارد نوجوان گاه آنقدر در تخيلات خود غوطه ور مي شود كه قادر به تشخيص واقعيت از خيال نمي شود .
اوقات فراغت فرصتي فراهم مي آورد تا جوان و نوجوان آزادانه هيجانات وعواطف خود را از طريق مباحث هنري ورزشي و … ابراز نمايد و از بروز اختلالات فوق الاشاره جلوگیری نماید .

5- كاركرد تفريح و نشاط و سرخوشي در اوقات فراغت :
عمده ترين كاركرد فعاليتهاي فراغتي ايجاد نشاط و سر خوشي در فراغت است اوقات فراغت نباید باعث کسالت و خستگی روح و جسم گردد گاها خانواده ها در ایام فراغت به میل خود کلاسهائی را برای گذران برای فرزندان خود ثبت نام می نمایند که فاقد هرگونه نشاط است .

6- كاركرد آموزشي و پرورشي :

آموزشي :
در تحقيقات صورت گرفته 57% از دبيران استفاده نامناسب از اوقات فراغت را در مردودي دانش آموزان موثر مي دانند . همچنين در تحقيقي ديگر مشخص گرديد كه فعاليتهائي چون تماشاي تلويزيون ، مطالعه كردن ، شركت در كلاسها و جلسات مذهبي ، باعث افزايش آموخته هاي كلاسيك مي گردد و فعاليتهائي شامل ورزش كردن ، رفتن به پارك به همراه دوستان وگردش دركوچه و خيابان و ديگر فعاليتها باعث كاهش آموخته هاي كلاسيك مي گردد و بيشتر باعث از ياد رفتن آموخته مي گردد .
پرورشي :
با عنايت به اينكه پرورش عاطفي از قبيل نوع دوستي ، ايثار ،گذشت ، درستكاري و خدمت به همنوع و بطور كل ارزشهاي والاي انساني در نوجواني شكل مي گيرد و خمير مايه هاي پيشرفت تحصيلي را فراهم مي آورد وگذران اوقات فراغت و برنامه هاي مطلوب فراغتي نقش مهمي در تعليم و تربيت جامعه داشته و از بروز مشكلات فردي ، اجتماعي ، فرهنگي و حتي شايد اقتصادي جلوگيري نمايد . هرودوت در مورد ورزش در ايران باستان اين طور گفته است بديهي است كه هدف ايراني ها از آنچه تربيت بدني ناميده اند همانا تربيتي بوده كه روح و جسم خردسالان را رفته ، رفته توأماً پرورش می داده است .

7- كاركرد شكوفايي استعداد :
مسلماً اوقات فراغت شرايطي را فراهم مي آورد كه فرد با ميل و رغبت خود به استعدادهاي نهفته پي ببرد وگاهاً مسير زندگي و شغلي وي در اين فرصت رقم مي خورد ، خلاقيت و شكوفائي استعدادها در فراغت بيش از هر چيز بايد مورد توجه برنامه ريزان اوقات فراغت قرار گيرد اين مطلب بيش از هر چیز از تركيبات اوقات فراغت بوجود مي آيد و در نهايت منجر به تعالي نقش جوان در جامعه مي گردد .

در پايان شروط تحقق كاركردهاي اوقات فراغت به شرح ذیل اعلام می گردد :
1- فارغ بودن از اجبار وظايف اجتماعي
2- نداشتن هدف سودجويانه ، سياسي و يا عقيدتي
3- داشتن احساس رضايت مندي و لذت
4- انتخاب به نحو آزاد و دلخواه

سطوح مختلف فراغت به زعم صاحب نظران :
بطور كل برنامه هائي که تحت عنوان اوقات فراغت انجام مي شود در سطوح مختلفي قابل تقسيم بندي است و با بررسي هر يك از فعاليت ها و برنامه ها و دسته بندي آنان مي توان دريافت كه اوقات فراغت اجرائي در استان تا چه اندازه موثر و مفيد و سازنده بوده است و به نوعي كاركردهاي آن موثر واقع گرديده است یا خیر ؟
خلاء فراغت :
خلاء فراغت را فراغت بدون برنامه نيز مي گويند . فراغت بدون برنامه پايين ترين سطح فراغت است كه عواقب نامطلوب فردي واجتماعي را در پي دارد ايستادن سركوچه يا سرگذر ، پرسه زدن در خيابان ها شيوه اصلي گذران فراغت بدون برنامه است كه در روزهاي عادي11 دقيقه در روزهاي تابستان 14 و در روزهاي تعطيل بطور ميانگين 18 دقيقه از اوقات فراغت جوانان را اشغال مي نمايد كه پسران 26 دقيقه در مقابل 9 دقيقه دختران حدوداً 3 برابر بيشتر از وقت دختران در خيابان وكوچه پرسه مي زنند حاصل ضرب دقيق خيابانگردي در جميعت جوان استان نشان می دهد که روزانه رقم 3.118.813 دقيقه از وقت جوانان و نوجوانان استان به بطالعت مي گذرد .

فراغت انفعالي ( غيرفعال )
فراغت انفعالي به نوعي از فراغت اطلاق مي گردد كه فرد بدون انجام واكنش در معرض عمل يك محرك ديگر است ، تماشاي تلويزيون ،گوش دادن به راديو و موسيقي ، استفاده از اينترنت وانجام بازيهاي رايانه اي در زمره فراغت انفعالي طبقه بندي مي گردند‌ ، تحقيقات نشان داده است كه مشغوليتهاي انفعالي در ايام فراغت نظير نشستن در مقابل تصاوير تلويزيوني و ويدئويي ، براي چندين ساعت و سرگرم شدن با بازيهاي رايانه اي براي ساعتهاي طولاني غالباً آسيب پذيريهاي رواني و فكري و مشكلات رفتاري ازجمله کاهش خلاقیت قابل توجهي را مي تواند در پي داشته باشد پيشنهاد مي گردد به منظور جلوگيري از اين اعتياد الكترونيكي شايسته است كليه دستگاههاي تصويري و صوتي در اتاق نشيمن عمومي قرار گيرد و از اختصاصي كردن آنها در اتاق ويژه فرزندان خودداري شود .

نيمه فراغت :
وضيعتي است كه طي آن كار و فراغت تواماً انجام مي شود . در اين شرايط لذت ،كار و باالتبع آن درآمد درهم مي آميزند از اين رو به آن نيمه فراغت مي گوئيم .كارهاي هنري ، تزئيني ، نقاشي ، مجسه سازي ، موسيقي و … كه هم هدف لذت را تعقيب مي نمايد و هم كسب درآمد را پيگيري مي كنند و هم نسبتاً اختياري و ارادي انجام مي شود مشمول وضيعت مذكور مي گردند .

 

فراغت فعال :
اين نوع فراغت مطلوبترين شيوه گذران فراغت است . به اين شيوه اهداف عمومي فراغت اعم از رفع خستگي ،كسب لذت و تحول و تعالي شخصيت تحقق مي يابد . اين نوع فراغت هدفمند بوده و جوان پس از گذران آن در مباحث مختلف توانمند مي گردد . شايسته است كه كليه برگزاران ، كارشناسان و برنامه ريزان معقوله فراغت نسبت به ترويج و توسعه اين شيوه گذاران فراغت اهتمام ورزند وآن راجايگزين شيوه هاي ديگر ، علي الخصوص فراغت انفعالي نمايند . ترويج ورزش گردشگري هدفمند ، فراگيري امور مهارتي ، هنري ، علمي و … از اين نوع فراغت به حساب مي آيند .